Sunday, July 15, 2012

Bài thơ tình 32 năm ... chưa gởi

(post lại 7/15/12)
...
Xin gởi đến quí anh chị và các bạn một truyện ngắn của tác giả TháiNC.
.ThaiNC đã đóng góp rất nhiều bài tùy bút cũng như truyện ngắn cho Blog ĐK67 như: DÒNG ĐỜI, XIN LỖI HOA HƯỜNG, CHIẾC BÓNG, DUYÊN TÌNH TRỨNG CHIÊN, KIẾM SĨ  v...v...
...........
....
....
..
BÀI THƠ TÌNH 32 NĂM... CHƯA GỞI
......
..
Tôi nghe đâu đó từ lâu rồi câu đố vui như vầy:  Con gì dài nhất thế giới?  Trả lời cở nào cũng sai. Đó là…con tôm Việt nam. Tại sao? Vì con tôm VN đầu  thì ở V N nhưng mà cái mình thì qua tận Liên Xô, Âu châu gì lận.  Dài lắm chứ, phải không?  Nhưng mà xét ra thì chưa chắc dài hơn …bài thơ tình đầu tiên của tôi đâu à nha.  Tôi có làm một bài thơ từ khi còn ở VN vào cuối năm 1979 và mãi mới vừa xong…tại Mỹ cách đây mấy ngày 2011.  Như vậy nó cũng dài bắt qua cả một đại dương chứ bộ giởn sao?  Mà nếu tính cả yếu tố thời gian 32 năm sau thì tôi nghĩ là nó còn ngầu hơn con tôm VN nhiều.  Đồng ý chứ ?  Nhưng chắc là bạn sẽ thắc mắc thơ gì mà dài và lâu dữ vậy ha, phải không?  Dĩ nhiên là cái gì cũng có cái lý của nó. ...


Mùa hè năm đó, 1979, tôi mới bị đuổi học vì lý do lý lịch từ Cần Thơ về lại SG. Gặp đúng lúc một thằng ban học cũ tên là Khắc Cường, gọi là KC cho tiện, cũng từ Sư Phạm Sông Bé trở về cũng lý do tương tự.  Cùng cảnh ngộ, vô công rỗi nghề, lại gần nhà nhau nên tôi hình như có mặt thường trực tại nhà KC mỗi ngày đánh cờ tướng cho qua thì giờ chờ ngày vượt biên, và cũng học lỏm của nó vài ngón đàn Guitar làm vốn cua đào sau này.  Vậy là sinh chuyện.  Nhàn cư vi bất thiện mà.
Tôi để ý đối diện xê xế nhà KC có một cô trông thật ngộ nghỉnh ôi là ngộ nghỉnh chiều nào cũng đi làm về.  Đi làm chứ không phải đi học vì cô ta chỉ mặc đồ thường chứ không áo dài trắng như tất cả nữ sinh thời bấy giờ.  Thấy riết rồi  sinh …ghiền.  Tôi hòi KC “người đẹp” ở đâu ?  Nó cung cấp ngay cho tôi một bản lý lịch trích ngang khá đầy đủ: nàng tên là Đỗ Thị Thu Tâm, đang đi làm cô giáo phụ giũ trẻ cho một trường mẫu giáo gần đây, chủ yếu là để giữ hộ khẩu cho gia đình khỏi bị đi kinh tế mới.  Tôi thắc mắc “ hàng độc” như vậy ở bên cạnh sao mày không dzô ( hay là chưa dzô?).  Nó nói Bụt nhà không thiêng.  Tao với “nó” biết nhau quá, má nó cũng quen má tao, lỡ dzô không được thì …bể mặt hàng xóm. Với lại, nó trịnh trọng cảnh cáo tôi là nàng trông thì còn trẻ nhưng thật ra là “dzà” hơn tụi mình một, hai tuổi gì đó à nhe.  Tôi nói không sao không sao. Tình yêu thì đâu phân biệt tuổi tác.  Bụt nhà mày không thiêng, thôi để Bụt nhà tao thiêng cho.  Nó nói OK, chỉ với điều kiện là tôi phải tự lực cánh sinh.  Nó chỉ cung cấp tin tức và đóng vai cố vấn trong bóng tối mà thôi. Vậy là đủ quá rồi, còn đòi gì hơn?  Thằng KC bèn thảo ngay một kế hoặch cho tôi hành động.
Chiêu đầu tiên từ cố vấn KC là chiêu “Ngày Xưa Hoàng Thị” tức là mỗi sáng nó xúi tôi cứ xách xe chờ ở đầu ngỏ, đợi nàng đạp xe ra là tôi chỉ việc cắm cổ theo sau.  Tưởng là chiêu gì đặc biệt chứ còn đạp xe theo sau mấy cô thì tôi cũng rành sáu câu.  Nó nói rằng con gái khôn lắm.  Mày theo nó khoảng 3 ngày là nó biết ngay có thằng muốn dê.  Cở một hai tuần sau bỗng nhiên mày thấy nó đạp châm lại, tức là “em” đã chịu, và chờ cho mày tới làm quen.  Còn như trường hợp “em" bỗng đạp nhanh lên , thì đó không phải là “em” không chịu, mà là “em” chỉ muốn thử cơ mày tới đâu mà thôi, đừng lo.  Vậy đó, theo lời KC thì tôi chỉ từ thắng tới… huề.  Không có đường thua.
Mà nó nói cũng khá đúng.  Chỉ vài ngày sau là nàng đã biết có người theo.  Tôi thấy nàng đạp xe mà thỉnh thoảng liếc nhìn về phía sau.  Vấn đề là nàng vẫn không tỏ vẻ gì đi chậm lại, hay nhanh lên như thằng KC suy đoán.  Nàng vẫn giữ tốc độ thường lệ một càch khó hiểu.  Hai tuần trôi qua mà tôi vẫn như củ không có gì tiến triển.  Cố vấn KC có vẻ hơi sốt ruột, trong khi tôi thật sự thích thú với trò chơi này. Nói chi hai tuần chứ mà ba bốn tuần nữa cũng không sao.  Ngày trước sư  huynh họ Phạm chỉ ngân nga sơ sơ em tan trường về anh theo Ngọ về mà nổi tiếng như cồn, bây giờ thì tôi mỗi sáng em đi dạy học, tôi theo sau lọoc cọoc, cũng đâu có kém gì? 
Nói vậy, nhưng không lẽ cứ đạp xe theo sau cả năm hay sao?  Cũng phải tới lúc tiến chiếm mục tiêu chứ.  Nhất là cố vấn KC cứ dọa dẩm nếu tôi không hành động nó sẽ không ủng hộ nữa.  Thấy tôi vẫn còn ngần ngại, nó an ủi là ngày mai khi tôi bắt đầu chiêu thứ hai của kế hoặch nó sẽ theo sau ủng hộ tinh thần.  Nếu tôi bị tịt ngòi bí lối quá thì nó sẽ đạp xe lên cứu bồ.  Đằng nào thì cũng quen sẵn với cô giáo nhỏ rồi.  Chỉ cần nó “điều hợp chương trình” chút xiú là mọi chuyện sẽ êm thắm ngay, đừng lo.  Tôi nghĩ thầm nếu vậy sao mày không điều hợp từ đâu luôn cho tiện, lại bắt tao phải gồng mình làm quen nàng một mình chứ. Nghĩ vậy mà không dám nói ra sợ nó giận thì hư bột hư đường hết.  Tuy nhiên nghe nó hứa sẽ làm Lê Lai cứu chúa cũng yên tâm phần nào.
Sáng hôm sau là ngày quyết định.  Như thường lệ, cô giáo nhỏ vừa đạp xe ra khỏi hẻm là tôi phóng xe theo.  Phía sau nữa là thằng KC giữ lời hứa cũng đạp xe sau tôi một đoạn.  Tôi chỉ có khoảng 20 phút để thi hành kế hoặch.  Chần chừ một chút nàng mà tới trường là coi như xong, bao nhiêu dự tình sẽ tiêu thành mây khói.
Qua gần nửa đọan đường mà tôi vẫn chưa dám mở lời mặc dù là đã theo sát nàng lắm rồi. Bánh xe trứơc của tôi đã kế ngay bánh xe sau của nàng.  Nhưng mà bao nhiêu câu văn hoa bóng bẩy chuẩn bị sẵn cả đêm đều không cánh mà bay đâu hết.  Đầu tôi lúc bấy giờ như một tờ giấy trắng.  Kẹt quá tôi nhìn về phía sau cầu cứu với Lê Lai, chỉ thấy nó trợn mắt giơ một tay thành nắm đấm dí về phía trước, ngụ ý bảo “Mày mà không tới luôn thì biết tay ông”, trên này tôi cũng nắm một tay lại hùng dũng giơ thẳng lên trời, đây là ám hiệu định trước của tụi tôi, nghĩa là “Cứu bồ, cứu bồ. Tao bí rồi”. Mãi lo nhìn phía sau cầu cứu tôi không để ý nên lạc tay lái.  Bánh xe trước của tôi bỗng ngáng vào bánh xe sau của nàng. Thế là 1,2,3… cả nàng lẫn tôi cùng ngả xuống đường.
Tôi dám thề với các bạn rằng, từ nhỏ đến lớn chưa bao giờ tôi cảm thấy xấu hổ và quê cả mấy cục như bây giờ.  Ước chi khi đó có cái đường rầy bên cạnh chắc tôi sẽ đâm đầu vào xe lửa chết cho đỡ quê.  Tôi không nhớ ngoài lí nhí mấy tiếng xin lỗi không biết là có nói gì thêm nữa không.  Và cô giáo nhỏ có nói gì lại không tôi cũng không nhớ nốt. May mà không có gì trầm trọng.  Nàng đứng dậy phủi quần áo xong lẳng lặng đi tiếp, còn tôi dắt xe vào lề đường ngồi.  Được một lát, thằng bạn rề xe tới, nó cười khà khà giơ một ngón tay lên khen rối rít “Mày chơi chiêu này độc thiệt. Tao đâu ngờ mày bạo dữ dzậy”  Nó tưởng là tôi cố ý tông xe cô giáo nhỏ để làm quen Trời ạ.
Chiều hôm đó tôi đã làm một chuyện mà chính tôi cũng không ngờ.  Tôi tự tới nhà cô giáo nhỏ một mình.  Tôi muốn phân trần cùng nàng rằng đó là một tai nạn chứ không phải do tôi cố ý.  Không biết hôm đó có ông bà nào phò hộ, hay vì lòng thành thực của tôi đã được Bụt nhà nàng chứng giám.  Cô giáo nhỏ Thu Tâm tiếp tôi một cách vui vẻ thật bất ngờ.  Nàng biết không phải tôi cố ý đụng xe.  Nàng cũng biết tỏng là ông hàng xóm KC đạo diễn cho tôi mấy tuần nay vân vân…và vân vân.  Tôi chỉ còn nước ngồi nghe, lâu lâu cười tỏn tẻn chống chế dùm cho thằng bạn chút đỉnh.  Cuối cùng nàng nói thôi mỗi sáng đừng có theo nàng nữa.  Lỡ đụng xe nữa thì …quê lắm.  Nàng bận đi làm mỗi ngày, nhưng cuối tuần Chủ Nhật tôi có rảnh thì tới nhà ngồi nói chuyện chơi cũng được.  Trời ơi, tôi sung sướng quá.  Trúng mánh lớn rồi.  Cuộc đời bỗng đẹp sao, tình yêu bỗng đẹp sao…  Ông nhạc sĩ nào chế một câu hay ra phết!  Tôi làm sao có thể ngờ là mình có diễm phúc được nàng cho phép tới nhà chơi.  Tới đây tôi chỉ mong là nàng cho tôi vài phút phân trần, rồi sau đó có lạnh lùng mời ra khỏi cửa cũng không sao.  Vậy mà tôi đã ngồi lại gần cả tiếng, mà thú thật là không nhớ đã nói chuyện gì.  Được nàng hứa hẹn là một điều sung sướng không thể tưởng nổi, và nhất là nghĩ đến lúc thằng bạn há hốc mồm nghe tôi kể để rồi “không tin được dù đó là sự thật…” tôi đủ khoái chí tử rồi.
Những ngày sau đó, nghe lời khuyên bảo của cô giáo nhỏ, tôi không đi theo cô nữa. Ráng chờ đến cuối tuần sẽ lại thăm như đã được hứa hẹn.  Ôi, chưa bao giờ tôi thấy ngày dài vô tận như những ngày này.  Tôi nhớ cô giáo nhỏ của tôi quá mà phải cắn răng ráng nhịn vì nàng đã dặn dò đừng theo cơ mà.  Bạn thử nghĩ còn gì đau khổ cho bằng biết nàng ở đó mà không thể gặp. (Bây giờ nghĩ lại thấy mình …ngu.  Nàng dặn thì dặn, nhưng cứ lén nhìn từ xa thì nàng làm sao biết được?).  Nhưng ở đời khi nào cũng vậy các bạn ạ.  Mất cáí này thì được cái kia.  Cũng vì nỗi tương tư gậm nhắm tâm can cần giải tỏa mà tôi đã bật ra được bài thơ tình đâù đời.  Đây, bài thơ tình dài 32 năm của tôi bắt đầu như vầy:
..
Có cô giáo nhỏ
Mỗi sáng tinh sương
Xe đạp đến trường
Khi lá còn đọng sương
...
Tôi chờ trước ngỏ
Tôi lạnh co ro
Nhịn tiền mẹ cho
Mua điếu Vàm Cỏ
..
Cô ơi cô ơi !
Hãy đi chầm chậm.
Cho tôi theo với,
Đổi trao đôi lời
...
Tôi mong cô
Xem tôi như học trò
Chỉ như học trò.
Để cô cười duyên
..
Bài thơ chỉ tới đó, chưa kết thúc vì tôi lại tham lam đòi phổ nhạc.  Không hiểu một mảnh lực huyền bí nào đã khiến tôi có cảm tưởng như mình là một thiên tài vĩ đại.  Tôi nghĩ tôi là thi sĩ, tôi là nhạc sĩ, tôi cũng có thể làm văn sĩ, vỏ sĩ, hiệp sĩ… hay bất cứ cái gì sĩ cũng điều OK tuốt.  Dạo đó tôi mới đang tập tểnh học đàn guitar với sư phụ KC.  Với mớ nhạc lý mẫu giáo sơ khởi, vậy mà tôi ráng mần mò cả ngày rồi cũng ra được bài nhạc có nốt, có điệu đàng hoàng chứ bộ giởn sao.  Tôi nhớ là đã trình bày bản nhạc với sư phụ và nhận được lời khen đầy khích lệ.  Thú thật tôi không đồng ý với sư phụ cho lắm vì tôi nghĩ rằng thơ mình lúc đó đã ngang cơ Phạm Thiên Thư và nhạc thì chỉ thua Phạm Duy chút xíu.  Vậy mà sư phụ chỉ khen sơ sơ, hic !  Tôi định vài ngày tới sẽ làm xong bài thơ, phổ xong bài nhạc và sẽ hát cho cô giáo nhỏ nghe khi tới nhà nàng cuối tuần này.
..
Một tối tôi mới đi đâu về nhà thì thấy mạ tôi ngồi chờ với ông anh họ cùng gói đồ gói sẵn. Tôi phải đi ngay.  Một chuyến vượt biên sắp sửa khởi hành và còn một chỗ.  Tôi nghe mà bàng hoàng.  Đi ngay bây giờ sao?  Rồi còn cô giáo nhỏ của tôi?  Không cho tôi nói một lời từ giả ư?  Bỗng nhiên tôi không muốn đi đâu nữa cả.  Chỉ muốn ở lại SG với nàng cô giáo nhỏ của tôi thôi.  Nhưng mà đâu được. Tôi phải đi .  Tôi chỉ còn chút hy vọng là chuyến đi có thể thất bại như chuyến trước, rồi tôi sẽ trở về với cô giáo nhỏ.
..
 ...Và tôi đã đi một lèo đến 19 năm các bạn ạ.  Đến cuối năm 97 mới có dịp trở lại SG.  Gặp thằng bạn cũ hỏi cô giáo nhỏ tôi đâu.  Nó nói có trời mới biết. Thế là hết.
....
Ô hô ! tưởng là hết nhưng mà chưa hết hẳn.  Mới mấy tuần trước, ông bạn từ Maryland gởi cho cái clip bản nhạc NGÀY XƯA HOÀNG THỊ, tôi cùng bà xã thưởng thức hay quá.  Tôi bỗng cao hứng kể lại cho vợ nghe chuyện tình Cô Giáo Nhỏ, cái thuở em đi dạy học tôi theo sau loọc coọc, mỗi sáng tinh sương, đốt điếu Vàm Cỏ …
..
Nghe tôi kể xong câu chuyện, bà xã có vẻ cảm động và thông cảm với sự chia cách bất ngờ đó.  Nàng đề nghị bài thơ năm ấy chưa làm xong, thôi bây giờ tôi làm tiếp cho xong đi để cho không còn gì vương vấn.  Trong lúc tâm hồn đang lai láng đầy kỷ niệm, tôi mất cảnh giác, bèn lỡ dại phang thêm mấy câu cuối như sau:
...
Thương cô giáo nhỏ
Cuộc đời quanh co
Ba mươi năm rồi
Mối tình chưa tỏ
.....
Hỡi ơi, đã hai ba thứ tóc trên đầu mà tôi vẫn còn dại dột tin lời đàn bà dù bà đó là … vợ ta.   Đang từ vẻ mặt hiền hòa giống như của một người chị cả đang nghe cậu em trai mới lớn giải bày tâm sự, tôi thấy mắt nàng bỗng sầm xuống mấy giây chiếu tướng thẳng vào chữ thương một cách … không mấy thiện cảm.  May mà chỉ một chút thoáng qua, rồi thôi.  Đợi tôi viết vừa xong, nàng thỏ thẻ nói rằng nàng cũng cảm hứng muốn làm tiếp thêm mấy câu nữa cho bài thơ này.  Tôi hơi ngạc nhiên nhưng cũng đồng ý.  Nàng lấy cây viết làm luôn một lèo:
..
Mối tình lúc nhỏ.
Anh nhát như thỏ.
Tỏ gì mà tỏ!!!
Khi nào ra ngõ
Gặp “bà”giáo nhỏ.
Tui tỏ dùm cho.
Bây giờ ăn no,
Làm ơn lo …rửa chén.
.....
Ha ha ha., bài thơ tình đầu đời và duy nhứt của tôi sau 32 năm bây giờ mới được chính thức kết thúc. Lần này thì chắc chắn hết thiệt. Hổng dám giởn mặt nữa đâu..
.....
Tôi đi rửa chén đây. 
...
ThaiNC

.........
XIN LỖI HOA HƯỜNG
...
DÒNG ĐỜI
..
KIẾM SĨ
...

Friday, July 6, 2012

Đừng tuyệt vọng

..
TUYỆT VỌNG
...
Tuyệt vọng từ trên mõm đá
Rơi xuống biển xa
vỡ tung thành cơn sóng nhạt nhòa
.
tuyệt vọng theo mưa
rơi thành hạt
ướt đẫm mắt
và ướt đẫm tóc
tuyệt vọng khóc rưng rưng
.
Tuyệt vọng phơi trong sương mịt mùng
Lạnh buốt, co ro đi tìm chỗ trú
Mặt trời lên
tuyệt vọng bay thành sợi khói mong manh
.
Tuyệt vọng phơi trong nắng xanh
để gay gắt, đến nhúm nhăn khuôn mặt vốn đã mất nụ cười..
.
Tuyệt vọng rơi.....
Tuyệt vọng rơi....
.
Trượt trên con dốc đời mõi mệt
Lăn qua đồi cao, xuống vực
tuyệt vọng lặng im
Gốc cây khô là nơi
tuyệt vọng ngồi cúi mặt ...
.
Hát vu vơ câu hát: tôi ơi...(*)
Mà sao vẫn thấy ngậm ngùi...
..
thơ Tiểu Muội...
......
(*) TÔI ƠI, ĐỪNG TUYỆT VỌNG
Nhạc:  Trịnh Công Sơn
Tiếng hát: Quang Dũng
...

Wednesday, July 4, 2012

Phân Ưu

....
PHÂN ƯU
...
Nhận được tin buồn:
..... 
Thầy NGUYỄN MỘNG GIÁC
..
Nhà văn, nguyên Giáo sư trường Đồng Khánh Huế.
......
Đã qua đời lúc 10:15 tối ngày 02 tháng 07 năm 2012 (nhằm ngày 14 tháng 06 năm Nhâm Thìn)
Tại Westminster, Orange County, Calfornia, U.S.A.
Hưởng thọ 73 tuổi
....
Chúng em học trò cũ cựu nữ sinh Đồng Khánh Huế rất xúc động và vô cùng thương tiếc
 Xin kính cùng chia sẻ nỗi mất mát lớn lao này với Cô (Chị) Diệu Chi và Tang quyến.
Kính nguyện cầu hương linh Thầy ra đi thanh thản, bình an, sớm về nơi Tịnh Độ.
...
.THÀNH KÍNH PHÂN ƯU
....
Xin Vĩnh Biệt Thầy
..
Học Trò cũ
Đồng Khánh 67.
..

Tuesday, July 3, 2012

Thầy Nguyễn Mộng Giác qua đời

TIN MỚI NHẬN ĐƯỢC:...
...
N T vừa mới hay tin Thầy Nguyễn Mộng Giác, thầy dạy Việt Văn của trường Đồng Khánh đã qua đời tối hôm qua, lúc 10:15 p.m. ngày 02-07-2012 tại Orange County, California, nên xin thông báo đến các bạn, nhất là các bạn cùng lớp với N T (ĐK67 C2), vì Thầy Nguyễn Mộng Giác là Giáo-Sư môn Việt-Văn của lớp chúng ta suốt năm Đệ Tam, C2.
... 
Và cũng xin nhắn các bạn ĐK67, C2 như Minh Hà, Ngọc Trang, Thanh Bình, Thu Lê, Đông Hải, Cửu Quý, Ngọc Ấn, Thấy, Hoàng Như Nguyện, Nguyễn Như  Nguyện, Hòa, Xuân Hòa, Kim Kê, Kim Nhung, Hạnh Phước, Thanh Xuân, Quỳnh Nga, Tôn nữ Trai, Tôn nữ Chiếu, Lê thị Trí, Nguyễn thị Thí, Trần thị Tuân, Khánh Hòa, Diên Hồng... và nhiều bạn C2 khác. Trong phút giây này, xin hãy cùng nhau hiệp lực cầu nguyện cho Thầy cũ của chúng ta....ra đi thanh thản bình an.
..
NAM MÔ A DI ĐÀ PHẬT
..
N T, C2

Saturday, June 30, 2012

Tuyệt vọng

(Nguồn: Internet)
.
TUYỆT VỌNG
..
Tuyệt vọng từ trên mõm đá
Rơi xuống biển xa
vỡ tung thành cơn sóng nhạt nhòa
.
tuyệt vọng theo mưa
rơi thành hạt
ướt đẫm mắt
và ướt đẫm tóc
tuyệt vọng khóc rưng rưng
.
Tuyệt vọng phơi trong sương mịt mùng
Lạnh buốt, co ro đi tìm chỗ trú
Mặt trời lên
tuyệt vọng bay thành sợi khói mong manh
.
Tuyệt vọng phơi trong nắng xanh
để gay gắt, đến nhúm nhăn khuôn mặt vốn đã mất nụ cười..
.
Tuyệt vọng rơi.....
Tuyệt vọng rơi....
.
Trượt trên con dốc đời mõi mệt
Lăn qua đồi cao, xuống vực
tuyệt vọng lặng im
Gốc cây khô là nơi
tuyệt vọng ngồi cúi mặt ...
.
Hát vu vơ câu hát: tôi ơi...(*)
Mà sao vẫn thấy ngậm ngùi...
.
thơ Tiểu Muội
..
(*) Tôi Ơi Đừng Tuyệt Vọng (nhạc TCS)
....

Wednesday, June 6, 2012

thơ Thanh Tâm Tuyền

Xin giới thiệu một bài viết về thơ THANH TÂM TUYỀN.
..
THƠ THANH TÂM TUYỀN, TỪ SIÊU THỰC ĐẾN CA DAO
..
TÁC GIẢ: LÊ PHỤNG



.
...
Thanh Tâm Tuyền (1936- 2006)
(hình 1966)
..
Dòng thơ siêu thực, phát triển tại Pháp, lan tràn khắp thế giới, từ Âu Mỹ sang Á Châu, trong thời gian khởi đầu từ cuối cuộc thế chiến I, và giải tán vào năm 1969. Vào cuối thời gian đó, giới văn học Việt Nam, Thanh Tâm Tuyền (1936-2006) đã đưa vào thi đàn Việt Nam dòng thơ tự do và tiểu thuyết siêu thực. Mục đích của bài viết này là đối chiếu thơ tự do của Thanh Tâm Tuyền với thơ của một vài thi nhân Pháp trong cao trào văn học siêu thực, và thử nghiệm một phương pháp đọc tiểu thuyết siêu thực.
.......
Kết quả sơ khởi cho thấy là Thanh Tâm Tuyền, thành công trong công trình mở rộng chân trời thi đàn Việt Nam. Đặc biệt là Thanh Tâm Tuyền không những đổi mới được hình thức thơ, mà còn đưa vào thi đàn Việt Nam những chủ đề mới mẻ nhưng vẫn giữ được phong thái của căn tính thi ca cổ truyền Việt Nam. Hơn nữa Thanh Tâm Tuyền còn ứng dụng được cách sáng tác tiểu thuyết siêu thực, gây được sự cộng tác giữa người viết và người đọc để đưa vào tiểu thuyết những khám phá mới cho thể văn tiểu thuyết, và đưa tiểu thuyết Việt Nam vào quỹ đạo quốc tế.
... 
Cao trào Văn học Siêu thực
....
Trước hết, bài viết xin trình bày vắn tắt về Cao trào Văn học Siêu thực. Bắt đầu là câu chuyện nguồn gốc của trào lưu quốc tế này. Tên Siêu Thực của trào lưu văn học này do nhà thơ Guillaume Apollinaire đặt ra vào khoảng mùa xuân năm 1917. Giới nghiên cứu đồng ý rằng trào lưu siêu thực bắt nguồn từ những tư tưởng tiền tiến, moderne, nhưng dòng tư tưởng này không chỉ thuần nhất là một dòng tư tưởng văn học nghệ thuật, mà ngoài ra còn chịu ảnh hưởng của những tư tưởng chính trị cùng thời. Nếu nhìn theo tên tuổi của những thành viên siêu thực, thủa mới thành lập, thì có nhiều người từng là thành viên của nhóm Dada. Nhóm này ra đời từ giữa thế chiến I, tại Thụy Sĩ, một quốc gia trung lập. Tại thời điểm đó, vấn đề của con người là ý nghĩa của cuộc chiến tranh với câu hỏi để làm gì? Rồi câu hỏi này lan tràn sang mọi hoạt động của con người, và câu trả lời là: cả văn hóa cả thế giới đều vô nghĩa. Nói một cách khác, nhóm Dada đã tách con người ra khỏi cảnh sống thực. Muốn sống thực, thì người nghệ sĩ phải ra khỏi nhóm Dada. Từ đó phát sinh ra phong trào Siêu Thực. André Breton, người sau này được coi là Giáo Hoàng của trào lưu Siêu Thực.
..
(…) Lâchez tout
Lâchez Dada
Lâchez votre femme, lâchez votre maitresse.
Lachez vos espérances et vos craintes
Semez vos enfants au coin d’un bois
Lâchez la proie pour l’ombre (…)
..
Khó có thể xác định chắc chắn được ngày phong trào siêu thực ra đời. Giới nghiên cứu thừa nhận hai ngày đáng ghi nhớ. Một là ngày ra mắt cuốn Champs Magnétiques của Breton và Soupault; hai là ngày nhóm siêu thực trình bày phương pháp sáng tác tự động, l’écriture automatique.  Thực ra ở những ngày đó, nhóm siêu thực hãy còn ở trong vòng trứng nước. Nhóm siêu thực tôn trọng ý kiến chung và phương pháp sáng tác tập thể.
....
Nhìn suốt văn học sử, sự kiện các nhà văn nhà thơ kết hợp thành một nhóm, không phải chưa từng có, nhưng sáng tác tập thể quả là một phong trào mới mẻ. Phương pháp sáng tác tập thể kéo dài suốt từ ngày đầu tới ngày chót của nhóm siêu thực. Hợp quần không chỉ làm nên sức mạnh mà còn tạo nên những tác phẩm văn học mới lạ. Điểm mới lạ khác là điểm tác giả viết theo những cảm hứng vô thức không phải là một độc quyền của phái siêu thực, trước đó Victor Hugo cũng có nhiều tác phẩm sáng tác bằng phương pháp này. Nhưng cái đẹp và nhất là chiều sâu của những tác phẩm siêu thực cho thấy là tác giả siêu thực đã đưa toàn diện con người công chính vào tác phẩm. Nhóm siêu thực tự tạo ra một phương pháp sáng tác, đặt trên nền tảng những công trình nghiên cứu tường tận.
......
Năm 1924, nhóm siêu thực thành lập một Ban nghiên Cứu Siêu Thực, Bureau de Recherches Surréalistes, đặt trụ sở tại số 15 đường Grenelle, Paris. Nhóm siêu thực công bố thành quả của các thành viên bằng những tạp chí văn học, cũng như những cuộc triển lãm và những cuộc thăm dò ý kiến bạn đọc dùng làm phương tiện đánh giá những thành quả của cả nhóm. Nhóm siêu thực còn đưa ra những bản tuyên ngôn nhân danh toàn thể thành viên, và còn phát những truyền đơn quảng bá một vài nét đặc thù của nhóm, tỷ như việc phát những truyền đơn có tính cách bài ảnh tượng, iconoclastes; những hoạt động này thường làm mất lòng giới tiểu tư sản. Đằng khác, phần đông thành viên siêu thực xuất thân từ gìới tiểu tư sản, nên phái siêu thực tiếp tục nhiều công trình nghiên cứu.mà giới tiểu tư sản hằng đeo đuổi. Phái siêu thực thành công trong ba ngả nghiên cứu rất khoa học, cả ba ngả cùng bắt nguồn từ giới tiểu tư sản.
....
Một là những gặp gỡ tình cờ, hasard objectif , biểu thị sự quy hợp giữa sự thật và đam mê, tỷ như con người gặp thời, hoặc một biến cố xẩy ra đúng lúc. Phái siêu thực không đặt niềm tin vào một ngôi cao cả, thế nên những gặp gỡ đúng người đúng lúc thường được coi là những lẽ huyền diệu, do đó, trong thời gian giữa hai cuộc thế chiến, nhiều người coi phái siêu thực như một phái có bùa phép huyền bí.
....
Hai là nét khôi hài, hay duyên hài, humour. Với sự tôn trọng nét khôi hài, phái siêu thực đặt mình ra khỏi vùng bóng dáng nhưng trào lưu mang mặt nạ trang nghiêm. Dưới nét khôi hài thành viên siêu thực nhìn rõ được tâm tính con người. Đi xa hơn nữa, phái siêu thực chủ trưong dùng bút thuật cuồng phóng, hay nôm na là thơ điên. Chính nhờ bút thuật cuồng phóng nhà văn nhà thơ siêu thực được hoàn toàn tự do trong việc sáng tác. Nhiều thành viên chủ trương rằng không có hoàn toàn tự do tức là không có siêu thực, bởi không có tự do là không có cái nhìn toàn diện trên mọi sự vật.
....
Ba là sự quan trọng của hình ảnh trong việc sáng tác. Một áng văn siêu thực tuyệt tác là một áng văn trong đó hình ảnh giữ vai trò chủ chốt có sức thu hút người đọc chẳng kém gì ma túy. Cái đẹp của một bài thơ đánh giá bằng chuỗi hình ảnh trong bài thơ. Gốc cội của tính quan trọng của hình ảnh trong văn học bắt nguốn từ nhà thơ Pierre Reverdy (1889-1960). Những hình ảnh này đặt hai thực thể, thông thường rất xa nhau, nay sát bên nhau. Hai thực thể đó nếu không có con mắt siêu thực khó lòng nhìn ra mối tương quan. Giá trị của một hình ảnh tùy thuộc vào cái đẹp của tia sáng do hình ảnh đó tỏa ra. Tương tự, cái đẹp của hai hình ảnh siêu thực, là cảnh hai người xa lạ, không quen mà đã trao nhau nụ cười. Đứng trước một hình ảnh siêu thực, con người như đã đưa ngón tay sờ vào tính siêu thực, tính siêu thực này không đối nghịch với thực tế, nhưng ở một tầm quan trọng sâu rộng hơn.
....
Ba chủ đề chính
...
Từ những công trình nghiên cứu kể trên, thành viên phái siêu thực sáng tác theo:.....
1. Mơ trong mơ;
2. Yêu tình yêu;
3. Giải phóng tự do.
.......
Với trào lưu siêu thực, giấc mơ là tiếng nói của uyên huyền. Đối nghịch với lý luận, nhưng giấc mơ không phải là không quan trọng, trái lại giấc mơ cho thấy nửa sâu kín của con người: thiếu giấc mơ, những điều hiểu biết về con người thành không hoàn chỉnh. Quan điểm này không phải là một điều mới lạ, từ Âu sang Á. Đã có rất nhiều áng văn viết về giấc mơ, trong lịch sử đã có nhiều chuyện đoán mộng, kể cả trong Kinh Thánh.
...
Giấc mơ biểu thị cho căn tính con người. Thế nên, trào lưu siêu thực, với mục đích giải phóng cho con ngưởi, đã chọn giấc mơ làm điểm chủ chốt để thực hiểu rõ con người. Nhưng rõ ràng là giấc mơ là một cảnh giới uyên huyền, còn nhiều điều cần khám phá. Đến đâu là chân trời của giấc mơ, nơi mà tại đó đời sống vô thức của con người không còn bị lý lẽ và xã hội kiểm duyệt.
.....
Giấc mơ của thành viên siêu thực có nhiều điểm tương đồng với thuyết phân tâm học của Freud. Nhà khoa học này cũng muốn đo lường vô thức con người. Dầu có điểm tương đồng trong phương pháp, nhưng giữa hai chủ thuyết có sự khác biệt về mục đích. Freud tìm ra sự khác biệt giữa mơ và thực để đưa con người trở lại đời sống bình thường. Phái siêu thực đi tìm cái đồng nhất giữa mơ và thực tế để dẫn con người tự giải thoát, tiến tới tự do.
Trong việc nghiên cứu vô thức con người, André Breton đã đối mặt với hai chữ cuồng phóng, hay nôm na là chứng bệnh điên. Cảnh giới của người điên không phải là cảnh giới của người bình thường. Người điên nhìn sự vật theo cái nhìn của người điên. Người điên như vậy được giải phóng khỏi những chuẩn mực thông thường của xã hội. Việc tìm hiểu con người sẽ chưa hoàn tất khi giấc mơ và chứng điên chưa hiểu được tường tận. Bản Tuyên Ngôn Nhân Quyền còn thiếu một chương dành cho người mơ và người điên.
....
Ghi lại những hình ảnh trong mơ, dĩ nhiên không phải là một bút thuật dùng lý trí, cảnh giới trong mơ không phải là cảnh giới ngoài đời thực tế. Giới nhà văn siêu thực dùng bút thuật ghi lại những chữ những câu phát xuất trực tiếp từ vô thức. Thường thường do một nhóm nghệ sĩ đồng sáng tác. Bút thuật này mang tên là bút thuật tự động, écriture automatique, và được coi là căn bản của dòng thơ siêu thực.
.....
Chuyển sang chủ đề thứ hai, giới nghiên cứu đồng ý là thành viên trào lưu siêu thực đã đề cao tình yêu: lấy tình yêu làm trọng tâm của mọi hoạt động văn học nghệ thuật, tựa như Descartes đã lấy lý luận đề sáng tác Discours de la Méthode.
....
Với những người sáng lập ra trào lưu siêu thực, như André Breton, như Louis Aragon, tình yêu không chỉ là một chủ đề, tình yêu chính là thể hiện của cả thuyết siêu thực. Trong tác phẩm Le Paysan de Paris, Louis Aragon viết, “L’amour était sa source, et je ne veux plus sortir de cette forêt enchantée.”
.....
Nhiều thành viên trào lưu siêu thực thay đổi lập trường chính trị như thay áo, nhưng không có một ai phủ nhận giá trị cao cả của tình yêu. Phải chăng đó là nét không tưởng của trào lưu siêu thực? Với những người trong trào lưu siêu thực, tình yêu không phải là một trò đùa rỡn qua ngày, cũng chẳng phải là một công việc quan trọng mà con người đeo đuổi, mà tình yêu chính là ý nghĩa của cuộc sống con người trên hành tinh này.
......
Tình yêu siêu thực không phải là một tình yêu trừu tượng hướng thượng tới một ngôi cao, ở ngoài hành tinh này. Tình yêu siêu thực đặt trên con người, và trên hết cả, người nghệ sĩ siêu thực đặt tình yêu trên người nữ. Tình yêu này bắt nguốn từ cái đẹp của người nữ, từ ánh sáng tỏa ra từ cái đẹp của người nữ. Aragon viết “Tout ce qui vient d’elle nous éclaire” trong cuốn Anicet ou le Panorama.
Hình ảnh người nữ siêu thực như vậy khác với hình ảnh người nữ của Baudelaire, vì người nữ theo Baudelaire không phải là một hình ảnh lý tưởng, mà vẫn còn có điều khiếm khuyết. Thế nên, hình ảnh người nữ lý tưởng siêu thực gần gận với hình ảnh người nữ trong văn học cổ, từ thời Phục Hưng. Trong truyền thống đó, người nữ trở nên nàng thơ muse của thi văn nghệ sĩ siêu thực, tựa như Elisa của André Breton, Gala đối với Paul Éluard và sau đó đối với họa sĩ Salvador Dali.
....
Đối với văn nghệ sĩ siêu thực, người nữ không phải chỉ là một đối tượng mỹ thuật, mà chính là biểu tượng ý nghĩa của cuộc sống. Không ai hiểu người nam hơn người nữ. Thế nên có nhiều người nữ lèo lái mọi hoạt động của người nghệ sĩ siêu thực. Với André Breton và Paul Éluard, có một mối tương quan mật thiết giữa vũ trụ và người nữ. Với nhà văn Géral de Nerval (1808-1855) viết trong cuốn L’Amour Fou, người nữ là một sinh thể thiêng liêng; với Julien Gracq, không có người nữ cuộc sống không còn ý nghĩa.
..
Để giải thích tình cảm ngưởi nghệ sĩ siêu thực dành cho người nữ, giới nghiên cứu, đặc biệt là Xavier Gauthier, trở lại thoại cổ về con người toàn phần. Theo lời Platon, trong truyện Le Banquet, thì thời sơ khai, con người toàn phần nửa là người nam nửa là người nữ dính liền với nhau làm một, sống thoải mái sung sướng giũa các vị thần linh. Nhưng rồi có một vị hung thần, trong cơn tức giận mang tách dời con người toàn phần thành hai nửa riêng biệt. vứt xuống trần gian, khiến cả hai nửa cùng khổ sở, lang thang đi tìm nhau bằng mọi cách cho tới khi gặp lại được nhau. Đó là thân phận của con người, không có ai thoát khỏi.
..
Thần thoại con người toàn phần ám ảnh André Breton. Theo ông, có một ngày nào đó nửa người nam sẽ gặp lại được nửa người nữ, nửa này độc nhất trên trần gian, nửa này là đối tượng của tình yêu của người nam dành cho người nữ: gặp nhau là họ nhận ra được nhau vì cả hai nửa, nủa nọ thương yêu nửa kia, từ khi tái sinh làm người, họ yêu nhau từ khi sinh ra đời, không phải chỉ tới trọn đời mãn kiếp mà mãi mãi. Người nữ đó chính là số phần của người nam và ngược lại người nam đó là số phần của người nữ. Cuộc gặp gỡ giữa hai nửa con người toàn phần là tiếng sét ái tình của người Âu Mỹ, và là duyên trời của người Á Đông. Với thành viên trào lưu siêu thực, cuộc gặp gở giữa hai nửa con người hoàn toàn là thành quả tất nhiên của mong ước, désir, của cả hai nửa con người toàn phần. Cuộc gặp gỡ này mang lại ý nghĩa cuộc sống cho cả người nam và người nữ.
....
Cuộc tình giữa hai nửa con người hoàn toàn, theo André Breton là một cuộc tình không tàn, nhưng trong thực tế cuộc tình đó dầu thắm thiết tới đâu cũng là có ngày tan. Người siêu thực đổ lỗi cho những tập tục của xã hội làm tan những cuộc tình không tàn đó. Đây là một điểm mà các thành viên siêu thực không nhất trí. Chính điểm không nhất trí này đã chia rẽ đoàn thể thành viên siêu thực, chứ không phải chỉ riêng sự bất đồng chính kiến chính trị.
.....
Thành viên trào lưu siêu thực đa số tự coi mình là người vô thần, nhưng riêng trong việc vinh danh người nữ, thành viên siêu thực, không khác gì tín đồ đạo Ky Tô vinh danh bà Maria với cả trăm tước hiệu, nên người nữ trong thi văn nghệ thuật siêu thực cũng có rất nhiều mặt.
......
Theo Xavier Gauthier, những khuôn mặt chính của người nữ trong phái siêu thực gồm hai loại kể sau, mỗi loại lại có nhiều hình thái khác nhau. Loại thứ nhất là:
.....
1. Người nữ thiên nhiên, hay người nữ hiền hậu gồm có:
. người nữ hoa niên: như các người nhi-nữ, femme enfant, những trinh nữ
. người nữ trái chín: như hình ảnh trái mít của Hồ Xuân Hương;
. người nữ bao dung: như những mẹ hiền, như nàng thơ
. người nữ thiên thần: như những thần nữ, tiên nữ
...
2. Người nữ đa đoan, gồm những:
. người nữ ngoài tầm với, insaisissable ;
. người nữ giang hồ
. ngưòi nữ tài hoa xấu số, femme fatale
. người nữ phù thủy, femme sorcière.
..
Ngoài tình yêu, ngoài đam mê, con người còn có tình dục, sexualité. Trào lưu siêu thực cũng chú ý tới tình dục. Tập tục xã hội rất khe khắt với tình dục. Thế nên, với người trong trào lưu siêu thực giải thoát bản năng giới tính là giải thoát con người khỏi đè nén của xã hội. Giải thoát tình dục cũng là một mặt của công trình giải thoát đam mê, đưa tình yêu lên mức độ tình yêu tuyệt đỉnh, đưa con người đến tự do. Cuộc cách mạng giới tính và cuộc tranh đấu cho nữ quyền là hai biến cố làm thay đổi bộ mặt xã hội Âu Mỹ và lan rộng khắp thế giới trong thế kỷ XX.
....
Tự Do mà trào lưu siêu thực đeo đuổi Tự Do tuyệt đối. Ước vọng tự do của con người là một ước vọng căn bản phi tương nhượng. Tự Do là chủ trương của mọi cuộc nổi dậy cũng như của mọi cuộc cách mạng. Con người bị giam cầm trong các chuẩn mực xã hội, trói buộc trong những đối đãi của tập tục (tựa như mơ/thực, thể xác/tâm thần). Trào Lưu siêu Thực cho rằng không có tự do ngoài tự do toàn diện. Trào lưu siêu thực tiếp tục công trình đấu tranh dành tự do của cuộc cách mạng năm 1789. Dành tự do trong xã hội, tự do trong suy tư, tự do cho tất cả mọi người. Tự do là mầu sắc của con người. Thế nên trong hai thập niên 20 và 30 thế kỷ vừa qua, tự do là khẩu hiệu của mọi công cuộc tranh đấu chính trị.
.....
Lập trường của trào lưu tự do siêu thực là chống lại độc tài toàn trị, chống lại chủ nghĩa thực dân áp bức dân thuộc địa. Thế nên cả cộng sản cả thực dân trở thành kẻ thù của phong trào siêu thực. Riêng câu hỏi chủ chốt thời đó là “cộng sản có thật lòng mang lại tự do cho con người hay không?” cũng đã chia rẽ hàng ngũ phái siêu thực. Pierre Grouix viết, “Là où la littérature soude le groupe, la politique et l’histoire le désagrègent.
.....
Nhiều bạn bè đã từng nhau cùng sáng tác theo phương pháp tự động, nay trở thành cừu địch. Ngoài vấn đề chính kiến trên đây, thành viên siêu thực còn chia rẽ trên nhiếu quan điểm khác. Sự chia rẽ đó đưa phong trào siêu thực tới chỗ suy tàn sau khi André Breton tạ thế.
Để thực hiện ba chủ đề kể trên, trào lưu Siêu thực ứng dụng bốn kỹ thuật kể sau:
....
1. Duyên hài, humour;
2. Nét huyền diệu, merveilleux;
3. Giấc mơ
4. Nét cuồng phóng, aliénation mentale.
..
Với nét duyên hài, người văn nghệ sĩ, tách mình ra khỏi cuộc sống, để nhìn cuộc sống như một tấn tuồng. Trên sân khấu cuộc sống, con người chỉ là những hình nộm bị người kéo dây điều khiển. Nhìn thấy những sợi dây điều động người nộm, thời cuộc sống chỉ còn là một trò cười, không còn điều gì đáng gọi là quan trọng. Nói ra mặt trái của cuộc sống là làm đảo lộn trật tự xã hội. Nét duyên hài chỉ là mặt nạ của cảnh sống trong thất vọng. Nhưng đồng thời nét duyên hài cũng biểu thị ý chí muốn tự giải thoát khỏi những ràng buộc của xả hội. Dưới tiêu đề La révolution Surréaliste, Marco Ristitch viết :
.......
Sentir la vanité lamentable, l’absurde irréalité de tout, c’esr sentir sa propre inutilité, c’est être inutile. Alors, il faut ou bien s’anéantir, ou bien se transformer, se dépasser par une négation substantielle … Le surréalisme va droit à la zône interdite.
...
Nét duyên hài phá bỏ những cái tầm thường trong cuộc sống, đổi hướng trí tuệ về những nẻo đường mới, chẳng ai ngờ tới, xóa bỏ nhưng chân trời quen thuộc, để sửa soạn cho người nghệ sĩ nhìn thấy một thực thể mới lạ. Thực thể đó là chủ nghĩa Siêu Thực, trong đó lý trí, luận lý nhường chỗ cho trí tưởng tượng và mở ra một không gian đầy hình ảnh cuồng phóng. Nghệ sĩ siêu thực giúp cho con người vượt qua những giới hạn của xã hội duy lợi, bước vào một thế giới đầy huyền diệu như một tiên cảnh.
.....
Theo André Breton, duyên hài không chỉ dẫn dắt con người trong cảnh giới của tưởng tượng, mà còn làm cho con người nhìn ra một thế giời bao gồm cả những thực cảnh cùng những cảnh trong mơ. Ngày nay, giới khoa học, trong nhiều bộ môn, công nhận lập trường của André Breton. Nhiều kết quả khoa học không còn duy nhất khách quan mà trái lại dựa trên những kinh nghiệm chủ quan. Tóm lại người nghệ sĩ siêu thực ứng dụng bốn kỹ thuật kể trên nhằm mục đích đưa con người tới tự do hoàn toàn, vượt ra ngoài mọi giới hạn của xã hội duy lợi, không chờ tới mai sau, không phải tìm tới nơi nào khác mà ngay tai nơi đây và ngay tại lúc này.
.....
Ngoài những điều căn bản tóm tắt trong những trang trên về trào lưu siêu thực, người đọc nhận thấy còn cần phải trình bày thêm một điểm, đó là:
....
Cách đọc Thơ Siêu thực
.....
Có trước mắt một bài thơ siêu thực, người đọc bất kỳ trong ngôn ngữ nào cũng thấy bài thơ khó hiểu, hoặc theo ngôn ngữ thông thường là tối như hũ nút, hoặc cho là bài thơ thuộc loại kén người đọc. Nhưng nay, thơ siêu thực bắt đầu được đưa vào chương trình văn học cấp trung học, thế nên thơ siêu thực đã dần dần được đại chúng ưa chuộng.
.....
Thực ra, không riêng một mình thơ siêu thực, mà với tất cả mọi loại thơ: thơ là một ngôn ngữ. Ngôn ngữ của thơ thường vượt xa ý tưởng bao hàm trong lời thơ. Ngôn ngữ thơ siêu thực là những hình ảnh. Hình ảnh không phải là một điển tích. Dùng ngôn từ giải nghĩa từng hình ảnh trong thơ siêu thực là giết chết thơ siêu thực. Mỗi hình ảnh thơ siêu thực có một vẻ huyền diệu riêng. Tập hợp cả chuỗi hình ảnh huyền diệu đó mới tạo ra ý thơ. Y thơ thường không phải là nét mới mẻ của thơ siêu thực. Nét mới mẻ là cách đặt hình ảnh bất ngờ cạnh nhau để diễn tả ý thơ. Không dùng ngôn từ mà dùng hình ảnh để làm thơ, theo giới thành viên siêu thực chính là nới rộng tự do cho thi nhân và cả độc giả để độc giả và tác giả cùng nhau sáng tác một hứng thơ mới. Đó là nét đa dạng của thơ siêu thực.
..
Quan Niệm Thơ của Thanh Tâm Tuyền
....
Cũng như Hàn Mặc Tử và qua bài Quan Niệm Thơ(8), Thanh Tâm Tuyền viết về quan niệm thơ của mình. trong tác phẩn ngắn, tám câu, dưới đầu đề(9), Một Bài Thơ:..
.....
Người tài xế mặc áo đen
chiếc xe hàng vắng
mưa xứ nắng buồn dậy muộn
tình nhân thở dĩ vãng vuốt ve
không đa đa siêu thực
thẳng thắn
khởi từ ca dao sang tự do.
...
Trong tám câu bài thơ trên đây, người đọc chú ý và viết nghiêng câu câu thứ sáu và câu thứ tám và hiểu rằng đó là hai câu Thanh Tâm Tuyền mô tả đường lối làm thơ của ông. Đó là một giả thiết. Trong giả thiết đó, người đọc hiểu, qua câu thứ sáu, rằng tác giả muốn đoan chắc rằng ông không phải là một thành viên những trường phái văn học dada và siêu thực, của Pháp mặc dầu thơ ông có hình thức mới lạ tương tự như hình thức thơ siêu thực. Sang câu thứ tám Thanh Tâm Tuyền khẳng định đường lối làm thơ của ông, khởi từ ca dao và trực tiếp sang thẳng thơ tự do.
....
Để kiềm nghiệm giả thiết này, người đọc phải trở lại thi phẩm của ông và đi tìm xem dưới hình thức mới lạ của thể thơ mà ông gọi là thơ tự do, có thực có mầm mống bắt nguồn từ cao dao hay không.
..... 
Trong bài Chim, ông viết tặng Nguyễn Sỹ Tế, một thành viên trong nhóm chủ trương tạp chí Sáng Tạo có đoạn bốn câu:
...
ai hỏi anh ngoài hàng dậu
lãng mạn lập thể siêu thực giã thú đa đa
tôi mở những trái cây vườn nhà
cử chỉ trữ tình tinh khiết
những bước đi văn nghệ chim sẻ
mầu ngói nâu dựng vực mắt nâu.
.......
Người đọc hiểu qua chuỗi hình ảnh trên đây là có người ở ngoài hàng dậu, nói với Nguyễn Sỹ Tế về chuyện những thi phái, lãng mạn, lập thể, siêu thực và đa đa; trong khi anh ở bên này hàng dậu Thanh Tâm Tuyền mở những trái cây vườn nhà. Đó là một cử chỉ trữ tình tinh khiết, cử chỉ này làm người đọc liên tưởng tới câu ca dao quen thuộc, ta về ta tắm ao ta, trên con đường làm văn nghệ, với những bước đầu như bước chân chim, trong khung cảnh mái ngói nâu của căn nhà Việt Nam, và mầu mắt nâu của người Việt Nam. Qua sáu câu này, người đọc thấy rõ là những trao lưu lãng mạn, tập thể, siêu thực, dada đều ở ngoài khu vưòn trong đó có Thanh Tâm Tuyền và Nguyễn Sỹ Tế. Rồi trong đoạn cuối có câu, người bộ hành cô đơn chờ đêm để lên đường về quá khứ.
....
Ba chữ về quá khứ, từ năm 1955, năm Thanh Tâm Tuyền xuất bản thi tâp "Tôi không còn cô độc", làm người đọc ngày nay liên tưởng tới phong trào đi tìm căn tính, identité trong lĩnh vực văn hóa nửa đầu thế kỷ XX, trước sự xâm nhập của văn hóa Pháp; cũng như ngày nay trước đà tiến của trào lưu hoàn cầu hóa.
....
Cũng trong thi phẩm Tôi không còn cô độc, tiếp theo bài Chim, là bài Mưa Ngủ ông viết tặng Trần Thanh Hiệp, có câu, “Hồn nhiên tôi trở thành thi sĩ ca dao nhẹ nhàng những nhát cuốc đầu xới lần áo mỏng ruộng đồng.”
Chuỗi hình ảnh trên cho người đọc hình dung ra cái cảnh cô độc của người trai trẻ hồn nhiên đang thành tâm muốn trờ thành thi sĩ ca dao, với những cố gắng thử thách đầu tiên.
.....
Ca dao là gốc rễ thơ Thanh Tâm Tuyền, khiến thơ Thanh Tâm Tuyền ăn sau vào lòng đất Việt Nam, thế nên ca dao là phần tiềm ẩn sau kín trong thơ Thanh Tâm Tuyền. Tuy nhiên, trong một vài thi phẩm, ca dao hiện ra trong thơ Thanh Tâm Tuyền như một đóa hoa lý ngát hương giữa màn đêm, tỷ như trong bài Mưa Ngủ:
.....
Mưa bên kia sông mưa nửa dòng nước
Ta thương cô mình như nước nhớ chân
Hoa dù tàn muôn vạn ngàn lần
Lòng ta vẫn chỉ một lần yêu thương
....
Ca dao trong thơ Thanh Tâm Tuyền cũng là ca dao tự do, ca dao biến thể, cũng vẫn là những câu nối tiếp có vần lưng, nhưng có những vần lưng là vần trắc, ngoài luật ca dao thông thường.
Trên một hướng khác, chủ trương khởi từ ca dao sang tự do và hành trình của thi nhân Pháp từ thơ sang thơ siêu thực tự do dường như song song.
......
Thật vậy, ứng dụng công thức của Lautrémont, La poésie doit être faite par tous. Non par un, thì câu thơ do nhiều người làm chính là một câu ca dao. Thơ siêu thực xuất phát từ cách sáng tác tự động, cũng do nhiều người làm; thế nên ý kiến lấy ca dao làm gốc cho thơ siêu thực của Thanh Tâm Tuyền cũng tương đồng với việc thơ siêu thực tây phương bắt nguồn từ sáng tác tự động vậy.
.....
Hai mươi năm sau bài Chim trích dẫn trên đây, do thời thế, Thanh Tâm Tuyền trở thành người tù không có án, Thanh Tâm Tuyền làm thơ theo thể sáu-tám của ca dao. Đó là bài thơ thứ nhất trong thi phẩm Thơ ở đâu xa: Ngày Đến Long Giao
...
Tỉnh mơ xe đến Long Giao
Đám người đám cỏ tranh cao ven đường
Ngửng trông núi khuất mờ sương
Mây bay tất tưởi, mưa rong tần ngần
Tiêu điều ngơ ngác trại quân
Ngổn ngang chiến cụ trận tàn bầy phơi
Đất bùn đỏ bết chân người
Xanh um bờ bụi tả tơi lũy đồn
Nhà trống trải vách gió ruồng
Vắng tanh thố lộ tình xuông lạ lùng
Rắn trơ nền nhớp ngả lưng
Hé trời manh múm rách bươm gió đùa.
..
Bài thơ làm theo thể sáu-tám, khác hẳn những bài thơ tự do ông làm từ 20 năm về trước, nhưng phong thái siêu thực, khi nay và nơi này, của Thanh Tâm Tuyền vẫn nguyên vẹn trong hai câu chót. Mặt nền rắn và nhơ nhớp, đó là nơi đây của ông, và tia mặt trời ló giữa khe mây rách bươm gió đùa là khi này của ông, ông chấp nhận cả hai thoải mái ngả lưng nằm nghỉ.
Từ gốc rễ ca dao, thơ Thanh Tâm Tuyền lớn mạnh, và tác giả mô tả dòng thơ đó bằng điệp khúc, Tôi sống thường trực bằng hình ảnh.
...
Thanh Tâm Tuyền đã nhắc lại điệp khúc này bốn lần trong bài Hình ảnh. Chuỗi hình ảnh trong đó Thanh Tâm Tuyền sống thường trực có nhưng biến hình của ca dao. Trong bài Người Yêu(14), Thanh Tâm Tuyền viết, “Em vào vườn trèo lên cây bưởi / mời mọi người dự đám cưới đôi ta.” gợi cho người đọc hình ảnh cây bưởi đầy gai nhọn trong câu ca dao quen thuộc, Trèo lên cây bưởi hái hoa / Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.
..
Ca dao đã biến thể vào thơ Thanh Tâm Tuyền thành hai câu vần lưng mang thanh trắc. Thanh trắc này là một may mắn, như ông viết trong bài Định Nghĩa Một Bài Thơ Hay, “may mắn như bài thơ gồm những âm trắc đồng tình.”
Xin tạm ngưng chuyện gốc rễ ca dao trong thơ Thanh Tâm Tuyền ở đây. Đi xa hơn nữa xin để mở dành cho giới nghiên cứu sau này.
........
TÁC GIẢ: LÊ PHỤNG......
..................
Lệ Đá Xanh
..
tôi biết những người khóc lẻ loi
không nguôi một phút
những người khóc lệ không rơi ngoài tim mình
em biết không
lệ là những viên đá xanh
tim rũ rượi
..
đôi khi anh muốn tin
ngoài trời chỉ còn trời sao là đáng kể
mà bên những vì sao lấp lánh đôi mắt em
đến ngày cuối
..
đôi khi anh muốn tin
ngoài đời thơm phức những trái cây của thượng đế
mà bên những trái cây ngọt ngào đôi môi em
nguồn sữa mật khởi đầu
...
đôi khi anh muốn tin
ngoài đời đầy cỏ hoa tinh khiết
mà bên cỏ hoa quyến rũ cánh tay em
vòng ân ái
...
đôi khi anh muốn tin
ôi những người khóc lẻ loi một mình
đau đớn lệ là những viên đá xanh
tim rũ rượi
..
Thanh Tâm Tuyền
..
Dạ Khúc.
..
Anh sợ những cột đèn đổ xuống
Rồi dây điện cuốn lấy chúng ta
Bóp chết mọi hi vọng
Nên anh dìu em đi xa
..
Ði đi chúng ta đến công viên
Nơi anh sẽ hôn em đắm đuối
Ôi môi em như mật đắng
Như móng sắc thương đau
Ði đi anh đưa em vào quán rượu
Có một chút Paris
Ðể anh được làm thi sĩ
Hay nửa đêm Hanoi
Anh là thằng điên khùng
Ôm em trong tay mà đã nhớ em ngày sắp tới
Chiếc kèn hát mãi than van
Ðiệu nhạc gầy níu nhau tuyệt vọng
Sao tuổi trẻ quá buồn
như con mắt giận dữ
Sao tuổi trẻ quá buồn
như bàn ghế không bầy
..
Thôi em hãy đứng dậy
người bán hàng đã ngủ sau quầy
anh đưa em đi trốn
những giày vò ngày mai
..
Thanh Tâm Tuyền
..
(N T, C2 sưu tầm)